Kyzikos’tan Edincik’e: Marmara’da 2.700 Yıllık Zeytin

Bahçemizin birkaç kilometre ötesinde, antik dünyanın zeytinyağı limanlarından biri yatıyor.

Edincik’ten Erdek yönüne bakınca Kapıdağ Yarımadası görünür. Bugün zeytinlik ve tatil evleriyle kaplı o boyun, antik çağda Kyzikos’un, yani Propontis’in (Marmara Denizi) en zengin liman kentinin yeriydi. Bahçemizin toprağı, o kentin hinterlandıydı.

Miletoslu kolonistlerin kenti

Antik kaynaklar Kyzikos’un Miletoslu kolonistlerce kurulduğunu aktarır; geleneksel tarih MÖ 756’dır.¹ Kent, Karadeniz ile Ege arasındaki deniz yolunun tam boğazında durduğu için hızla zenginleşti. Kendi adıyla anılan elektrum sikkeleri, “kyzikenos”lar, antik dünyanın temel para birimlerinden biri hâline geldi; bir kyzikenos 28 drahmi ediyordu ve kent 220 yıl boyunca kendi parasını bastı.^{1, 2}

Zeytinyağı ve şarap ihraç eden liman

Trakya Üniversitesi’nden Kamil Doğancı’nın 2025 tarihli çalışması, Kyzikos hinterlandının verimli topraklarında başlıca ürünün zeytin ve üzüm olduğunu; bunlardan elde edilen zeytinyağı ve şarabın Karadeniz kıyısındaki Hellen kolonilerine ihraç edildiğini yazar. Aynı çalışmaya göre kent, balık, koku yağları ve ünlü Kyzikos istiridyesiyle birlikte Propontis ticaretinin “tartışmasız lideri”ydi.² Yani bu kıyıdan zeytinyağı satmak yeni bir fikir değil; en az iki bin beş yüz yıllık bir alışkanlık.

Hadrianus’un tapınağı, depremlerin kenti

MÖ 74’te Pontos Kralı VI. Mithridates’in 400 gemilik kuşatmasına direnen Kyzikos, Roma döneminde Kuzey Mysia’nın önde gelen kenti oldu.^{1, 2} MS 123 depreminin ardından İmparator Hadrianus kenti ziyaret etti; yarım kalan tapınağın inşası yeniden başladı ve yapı antik çağın mimari harikaları arasında sayıldı.³ Kenti bitiren de aynı toprak oldu: 443’te başlayan depremler dizisi, 23 Eylül 1063’teki büyük depremle kentin terk edilmesiyle sonuçlandı.^{1, 3} Taşları yüzyıllar boyunca çevre köylere, bu arada Edincik’e, yapı malzemesi olarak taşındı.

Edincik: camiler beldesi

Kyzikos sönerken iki koy arasındaki tepede Edincik yükseldi. Belde, 1329’da Karesi topraklarıyla birlikte Osmanlı’ya katıldı.⁴ On dördüncü yüzyıldan kalma Ulu Camii ve Kümbet Camii, 1398’de tamamlanan Emir Sultan Camii ile Edincik “camiler beldesi” olarak anıldı; Emir Sultan’da hutbe hâlâ kılıçla okunur.⁴ Arnavut kaldırımlı dar sokakları ve avlularında zeytin ayıklama düzenekleri bulunan renkli evleriyle belde, bugün de o dokuyu taşır.

Bağdan zeytine

Az bilinen bir ayrıntı: Edincik’in çevresi 1990’lara kadar büyük ölçüde bağlarla kaplıydı; zeytincilik son otuz yılda beldenin birinci geçim kaynağı hâline geldi.⁴ Bugün Edincik Zeytini ve Edincik Su Zeytinyağı, Türk Patent’in menşe adı tesciliyle korunuyor (2024).⁵ Kyzikoslu tüccarın Karadeniz’e yolladığı yağla aynı toprağın yağı, iki bin yedi yüz yıl sonra kendi adıyla kayıt altında.

Bahçemiz yeni; toprağın hafızası değil.